مىكنند ، زيرا پر روشن است كه اينان مىخواهند ما اعتقاد كنيم كه واقعاً افكار ارزش عملى دارند و اگر چنانچه ارزش عملى اين فكر منظورشان بود جزو لا ادريون و شكاك‌ها قرار مىگرفتند و در اين صورت باز از راه ديگر مانند شكاكان ، ارزش واقعى افكار را قولًا و فعلًا تصديق مىنمودند ( چنان كه گذشت ) پس در هر حال ، انسان از واقع‌بينى گريزى ندارد . البته نبايد اشتباه كرده از مسئله « واقع بينى انسان » اين نتيجه را گرفت كه قهرگونه فكرى كه به ذهن انسان مرور كند ، مطابق واقع مىباشد و خطايى در بين نيست و نه اين كه هرگونه فكر صوابى حتى از محسوسات پيش انسان هست صد در صد مطابق واقع مىباشد و بىاين كه از جهاز ادراك انسان تصرّفى در وى به عمل آيد عين معلوم خارجى است ، بلكه منظور اين است كه ميان انسان و جهان خارج به كلى مسدود نيست و فىالجمله واقعيت خارج به ذهن انسان راه بازى دارد ( توضيح بيشتر از اين در اين مسئله ، موكول به محل خودش مىباشد ) . * * * اين دو مسئله ، يعنى مسئلهء واقع‌بين بودن انسان و مسئله شعور استدلالى انسان به حسب فطرت و آفرينش ، توجه اسلام را كه روى اساس آفرينش وضع شده به خود جلب نموده و در نتيجه چنان كه تعليمات خود را از راه وحى مجرّد ( راه ارشاد مولوى كه گذشت ) بيان نموده در اين مقصد راه استدلال آزاد را نيز پيموده و هم پيروان خود را به اتخاذ اين طريقه ترغيب نموده و اكيداً توصيه كرده است . در ميان شش هزار و ششصد و اندى آيات كريمهء قرآن ، آيات زيادى مىتوان يافت كه معارف اعتقادى و عملى اسلام را با سبك استدلال و سليقهء احتجاج عقلى ، بيان مىنمايد . اين آيات مقاصد خود را با دلائل و حجّت‌هاى كافى به غريزه واقع‌بينى و درك استدلالى انسان عرضه مىدارد . هيچ يك از اين آيات نمىگويد كه مقصد مرا بىچون و چرا بپذيريد و پس از آن به